Anna Sieradzka-Borkowska

Logopeda, Psycholog, Terapeuta SI, Terapeuta Johansen IAS

 

 

Z doświadczenia terapeuty

STUDIUM PRZYPADKU DZIECKA Z ZESPOŁEM WILLIAMSA

 

Głównym celem tego artykułu jest przedstawienie dziecka dotkniętego wadą genetyczną – Zespołem Williamsa. Przedstawione w nim zostaną najważniejsze konsekwencje zespołu, ze szczególnym uwzględnieniem zaburzeń SI oraz mowy. Zostanie poruszona również problematyka, związana z trafną diagnozą oraz przebieg i postępy terapeutyczne.

 

Wywiad rodzinny

Filip, ur. 03.08.2008 roku (2 lata i 11 m-cy), wychowuje się w pełnej rodzinie, otoczony miłością i wielką troską rodziców, dziadków, 5-letniego brata i 3-miesięcznej siostrzyczki.

Z wywiadu, przeprowadzonego z rodzicami dziecka i analizy książeczki zdrowia dziecka wynika, że ciąża przebiegała nieprawidłowo, była zagrożona. Mama Filipa była zdrowa, nie paliła papierosów, nie miała kontaktu z czynnikami o charakterze teratogennym. Filipek urodził się w 40 tygodniu, siłami natury. Po urodzeniu stan chłopca określono jako dobry, uzyskał 9 punktów w skali Apgar. Masa urodzeniowa - 2,970 g. Jako niemowlak był bardzo mało ruchliwy, miał kolki oraz był „bez kontaktu”. Z uwagi na dysmorfię twarzy, mikrognację, nieprawidłowości napięcia mięśniowego, brak zadowalających przyrostów masy ciała, szmer nad sercem – spowodowany nadzastawkowym zwężeniem aorty i pnia płucnego, w listopadzie 2008 roku zostało wykonane badanie genetyczne, w wyniku którego stwierdzono, iż chłopiec cierpi na Zespół Williamsa.

Od tego momentu Filip został objęty intensywną opieką lekarską i terapeutyczną.

 

Charakterystyka choroby

Zespół Williamsa to rzadkie zaburzenie genetyczne, wywołane delacją około 20 genów w obrębie siódmego chromosomu. Zaburzenie to jest chorobą wieloukładową, które objawia się szeregiem komplikacji medycznych, a także konsekwencji psychologicznych oraz zróżnicowanym stopniem ekspresji genotypowej.

Do najważniejszych cech klinicznych tego zespołu należą przede wszystkim problemy: kardiologiczne, związane z przewodem moczowym, tarczycą, metabolizmem wapnia.

Tym objawom medycznym współtowarzyszy także charakterystyczny rozwój fizyczny oraz wygląd. Patrząc na osoby dotknięte tym zaburzeniem, zauważalne są pewne wspólne rysy twarzy: szerokie, wydatne usta, duże policzki, mały, zadarty nosek, duże, nisko osadzone uszy. Dostrzega się też wady układu mięśniowo-szkieletowego, występują wady wzroku oraz uzębienia.

Opisywana choroba charakteryzuje się specyficznym profilem funkcjonowania poznawczego oraz społeczno-emocjonalnego. Osoby dotknięte tą chorobą zazwyczaj są niepełnosprawne intelektualnie w stopniu lekkim lub umiarkowanym.

 

Konsekwencje delacji chromosomu siódmego u Filipka

 

Problemy kardiologiczne - w okresie noworodkowym badania wykazały szmery sercowe. Chłopiec cierpi na nadzastawkowe zwężenie tętnicy głównej. Miał operację na otwartym sercu (luty 2010). Chłopiec ma  także zwężenie tętnic płucnych oraz pnia tętnicy płucnej.

Wygląd fizyczny - Filipek jest bardzo wesołym dzieckiem, ma piękne duże oczy, szeroki uśmiech, pełne policzki, malutki, zadarty nosek.

Waga i wzrost - chłopiec mało je i pije. Waży 11 kg, mierzy 86 cm.

Postawa ciała - Filip przejawia nieprawidłowości w układzie mięśniowo-szkieletowym. Notuje się też hipotonię, co negatywnie wpłynęło na naukę chodzenia. Dziecko od 4. miesiąca życia jest rehabilitowane ruchowo.

Wada wzroku - Filip cierpi na nadwzroczność. Jest pod stałą opieką okulistyczną.

Słuch - u chłopca wykryto wysiękowe zapalenie uszu, prawdopodobnie na tle alergicznym. Często  choruje na zapalenie uszu. Rodzice dziecka czekają na badanie słuchu. Dziecko przechodziło w grudniu 2010 trening słuchowy metodą Thomatisa.

Zaburzenia snu - Filip miał kilka razy lęki nocne, często budzi się w nocy. W dzień śpi do 3 godzin.

Rozwój poznawczy – opóźnienie w rozwoju umysłowym. Chłopiec był badany w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej (marzec 2011) – stwierdzono niepełnosprawność sprzężoną (niepełnosprawność ruchową i upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym). Filipek nawiązuje prawidłowy kontakt wzrokowy, jest bardzo wesołym dzieckiem. Reaguje na własne imię. Lubi zabawki dźwiękowe i kolorowe książeczki.

Dostrzec można u niego zaburzenia w rozwoju motorycznym - zaczął raczkować, gdy miał  8 m-cy, chodzić - 2 lata i 8 m-cy, początkowo podejmował próby chodzenia z podporą i niepewnie. Na nowej powierzchni przechodził do raczkowania. W motoryce małej dominuje lewa ręka, ruchy niezgrabne. Niechętnie rysuje.

Zaburzenia w rozwoju mowy - konsekwencje opisywanej wady genetycznej mają również wpływ na rozwój mowy.

Filip był karmiony piersią przez 3 m-ce, następnie za pomocą butelki i łyżeczki (nie miał siły ssać). Proces spożywania pokarmów przebiega nieprawidłowo – chłopiec mało je i pije. Często krztusi się, ma przetrwały odruch kąsania. Do niedawna nie potrafił pić z kubeczka. Nadmiernie ślini się. Notuje się hipotonię narządów mowy oraz nadwrażliwość sfery orofacjalnej. Sprawność języka i warg budzi zastrzeżenia.

Mowa bierna – na niskim poziomie, ale z dnia na dzień bogaci się.

Mowa czynna – do niedawna chłopiec wypowiadał tylko kilka wyrazów, w chwili obecnej obserwuje się intensywny rozwój mowy czynnej.

 

Zakres oddziaływań terapeutycznych

Chłopiec objęty jest szeregiem działań terapeutycznych i rehabilitacyjnych.

Terapia ruchowa – Filip jest rehabilitowany ruchowo od 4. miesiąca życia. W chwili obecnej, na terenie placówki rehabilitacyjnej oraz w domu – 2 razy w tygodniu metodą Bobath. Terapia ruchowa ma na celu podniesienie sprawności fizycznej, przeciwdziałanie wadom postawy oraz wzmocnienie mięśni.

Integracja sensoryczna – dziecko od lutego 2011 roku uczęszcza regularnie raz w tygodniu na zajęcia SI (Studio Terapii). Po zastosowaniu odpowiednich metod diagnostycznych oraz wywiadu z rodzicami, oceniłam rozwój procesów integracji sensorycznej.

Stwierdziłam u dziecka zaburzenia szczególnie w trzech bazowych systemach sensorycznych – przedsionkowego, proprioceptywnego oraz dotykowego. Zdiagnozowałam zaburzenia modulacji sensorycznej – przejawiające się wzmożoną wrażliwością na niektóre rodzaje bodźców zmysłowych, przy jednoczesnej mniejszej wrażliwości na inne bodźce. U chłopca obserwuje się nadwrażliwość dotykową oraz jednocześnie podwrażliwość proprioceptywną oraz przedsionkową. Występują również nieprawidłowości w rozwoju posturalnym, odruchowym, okoruchowym, obniżone reakcje równoważne oraz problemy w planowaniu ruchu.

 

 

Program terapeutyczny obejmował:

·         Normalizację układu przedsionkowego i proprioceptywnego

-        huśtanie dziecka na platformie terapeutycznej

-        huśtanie w hamaku z jednoczesnym rzucaniem woreczków do celu

-        toczenie w beczce

-        przechodzenie przez tunel

-        wspinanie się po drabince

-        skakanie na trampolinie, połączone z wrzucaniem piłeczek o różnej fakturze do beczki

-        turlanie się po materacu

-        zawijanie dziecka w karimatę

-        zabawy z duża piłką – wałkowanie dziecka piłką terapeutyczną, przepychanie dziecka leżącego na brzuchu na piłce

-        odbijanie rączkami i nogami podwieszonego balonika

-        masowanie pleców, nóg i rąk wałkami

-        zabawy w suchym basenie

-        leżenie na platformie na brzuchu i układanie układanki, itp.

·         Normalizację układu dotykowego

-        zabawy materiałami o różnej fakturze

-        wybieranie małych koralików w kosza, wypełnionego gorczycą lub fasolkami

-        stymulacja termiczna

-        opukiwanie dłoni drewnianym klockiem

-        zabawy z pianką do golenia

-        domino fakturowe

·         Wzmacnianie napięcia mięśniowego

·         Rozwój planowania ruchu

-        poprzez normalizację bazowych systemów sensorycznych

-        nazywanie i dotykanie części ciała

-        składanie postaci z elementów

-        ubieranie misia

-        zabawa w lustro

·         Rozwój sprawności okoruchowej

-        śledzenie poruszającego się przedmiotu

-        zabawy latarkami

-        złapanie zabawki podczas huśtania się

·         Rozwój koordynacji ruchowej

-        rzucanie piłeczek do celu

-        łapanie w siatkę na motyle baniek mydlanych

-        toczenie piłki wg wzoru

-        łowienie rybek na wędkę

·         Terapia ręki

·         Integrację ATOS-a

-         siadanie z pleców, podciąganie się na linie

-        przekładanie woreczków oburącz z boku na bok

-        nakładanie kółeczek ze skrzyżowanymi rękami

-        czworakowanie na materacu i skręcanie głowy na boki

-        odbijanie piłeczki od ściany

·         Rozwój lokomocji oraz reakcji równoważnych

-        chodzenie na czworakach po nierównej powierzchni

-        chodzenie po powierzchniach o różnej fakturze

-        chodzenie na stopach terapeuty

-        zabawy z duża piłką terapeutyczną

·         Podnoszenie sprawności motoryki małej

-        wybieranie kamieni z fasolek

-        zakręcanie i odkręcanie różnych pudełeczek

-        zabawy ze spinaczami

-        malowanie pianką do golenia

-        proste zabawy paluszkowe

-        ugniatanie piasoliny, ciastoliny

-        zabawy plazmą

-        nakręcanie katarynki

-        nawlekanie koralików

-        wkładanie figur do otworów we wkładance

-        zabawy z taśmą

-        labirynty

-        przewlekanki.

 

Do realizacji w warunkach domowych zaleciłam:

·         przeprowadzenie masażu Wilbarger

·         zabawy paluszkowe

·         odkręcanie i zakręcanie słoików

·         zbijanie baniek mydlanych

·         zabawy piastopianką

·         zawijanie w kołdrę

·         wałkowanie dziecka dużą piłką terapeutyczną z kontrolowanym naciskiem

·         huśtanie w kocu

·         skakanie na batucie i wrzucanie maskotek do kosza

·         masowanie ciała dziecka piłeczkami o różnej fakturze

·         zabawy spinaczami

·         wrzucanie małych monet do skarbonki

·         przesuwanie kosza wypełnionego zabawkami i wiele innych.

 

Rodzice dziecka chcieli również skorzystać z zajęć logopedycznych i psychopedagogicznych. Z uwagi na to, iż nie mieli dokładnych danych na temat rozwoju dziecka, zaproponowałam im wykonanie Monachijskiej Funkcjonalnej Diagnostyki Rozwojowej (MFDR) – jako skutecznej metody diagnostycznej.

Istnieje obecnie wiele metod diagnostycznych, których celem jest ocena rozwoju człowieka. W niniejszym artykule chciałam przedstawić jedną z nich. Jest to narzędzie, dzięki któremu możemy szybciej i efektywniej pomóc małemu dziecku.

 

Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa (MFDR) jest nowatorską metodą diagnostyczną, opracowaną w Centrum Dziecięcym w Monachium. MFDR  to metoda oceny rozwoju psychoruchowego dziecka od pierwszego miesiąca do trzeciego roku życia. Metoda ta oparta jest na ocenie i interpretacji zachowania dziecka.

Do analizy wybrano 8 najważniejszych funkcji psychomotorycznych dziecka, tytułowanych jako:

-        wiek siadania

-        wiek chodzenia

-        wiek chwytania

-        wiek percepcji

-        wiek mówienia

-        wiek rozumienia mowy

-        wiek raczkowania

-        wiek rozwoju społecznego.

Pozwala ona na wykrywanie zaburzeń, opóźnień i deficytów zarówno w rozwoju ruchowym, jak i w zakresie percepcji, rozwoju mowy, funkcji manualnych i kontaktów społecznych.

W tej metodzie stosuje się ocenianie kategorialne, ocenia się czy zadania zostało rozwiązane czy nie. Nie występują stopniowe oceny. Po badaniu uzyskujemy wartości dla poszczególnych funkcji, które nanosi się i wykreśla indywidualny profil rozwojowy. Mimo  występującego w MFDR podziału na poszczególne funkcje, analizowany jest on oddzielnie, ale konieczne jest w każdym przypadku uwzględnienie związków pomiędzy różnymi funkcjami. Stwarza nam to możliwość wczesnego wykrywania opóźnień w rozwoju i zaburzeń rozwojowych.

 Wczesne wykrycie zaburzeń rozwojowych umożliwia wprowadzenie wczesnej rehabilitacji  ruchowej, terapii SI, terapii psychologicznej, pedagogicznej oraz logopedycznej,  dając dziecku jedyną i niepowtarzalną szansę na wyrównanie lub skompensowanie zaburzonego rozwoju. Wczesne rozpoznanie dysfunkcji psychoruchowych oraz wprowadzenie stymulacji rozwojowej i funkcjonalnej, daje ogromną szansę na wyrównanie deficytów rozwojowych i normalizację rozwoju dziecka.

MFDR stanowi diagnostykę bazową, dedykowaną nie tylko dzieciom ze stwierdzonymi deficytami - to również doskonałe narzędzie w profilaktyce zaburzeń rozwojowych. Metoda ta została uznana przez Światową Organizację Zdrowia jako modelowy system trzeciorzędowej profilaktyki. Profilaktyka Trzeciorzędowa powinna obejmować wszystkie niemowlęta, a przede wszystkim dzieci z grupy ryzyka.

Filip został przebadany skalami MFRD po raz pierwszy w maju 2011 roku. Miał wtedy 2 lata i 9 m-cy (33 miesiące).

 

Po przeprowadzonych badaniach diagnostycznych, szczegółowa analiza przedstawiała się następująco:

·         Lokomocja – poziom rozwojowy 19 m-cy.

·         Sprawność manualna – 27 m-cy

·         Wiek percepcji – 23 m-ce

·         Mowa czynna – 26 m-cy

·         Mowa bierna – 20 m-cy

·         Samodzielność – 21 m-cy

·         Dojrzałość społeczna – 21 m-cy

Zanotowano najniższe wartości w sferze lokomocji, dojrzałości społecznej, samodzielności oraz w zakresie rozumienia mowy. Według indywidualnego profilu rozwojowego chłopca, najwyższe wartości mają obszary: procesy poznawcze, mowa czynna oraz sprawność manualna. Żadna z badanych sfer nie przekracza wieku chłopca – 33 m-cy.

 

Mając przed sobą indywidualny profil rozwojowy Filipka oraz dokładnie zanotowane dysfunkcje rozwojowe, przeanalizowałam z rodzicami wyniki i wspólnie ustaliliśmy zakres oddziaływań terapeutycznych.  Jako terapeuta SI, mając dużą wiedzę z zakresu pedagogiki, psychologii oraz logopedii uważam, że proponowane formy terapii będą doskonałym uzupełnieniem zespołu specjalistów, zajmujących się opisywanego dziecka.

Jeżeli dokładnie wiemy, co nasz mały pacjent potrafi, a czego jeszcze nie potrafi, możemy mu efektywniej pomóc – ponieważ często bardzo ważny jest każdy dzień. Nie tracąc więc ani chwili, rodzice Filipa dostali program terapeutyczny, w którego skład wchodziły między innymi takie ćwiczenia jak: nauka podnoszenie przedmiotu z podłogi, nauka chodzenia do tyłu, dużo zabaw manualnych, wspólne rysowanie na dużych powierzchniach, bogacenie słownika biernego oraz czynnego, zwiększanie samodzielności dziecka i wiele innych.

 

Terapia logopedyczna obejmuje:

-        ćwiczenia oddechowe - wykorzystuję tu ćwiczenia z programu MORE (Motor, Oral, Respiratios, Eyes),

-        ćwiczenia stymulujące twarz i jamę ustną – z uwagi na obniżoną sprawność aparatu mowy, ślinienie się, słabe żucie pokarmów, zaleciłam wykonywanie masażu logopedycznego (z programu MORE),

Celem stymulacji jest poprawienie funkcjonowania mięśni twarzy i uzyskanie kontroli nad ich ruchami. Masaż ma za zadanie pobudzanie układu proprioceptywnego i przekazywanie informacji o czuciu ułożenia mięśni, uczestniczących w akcie mówienia.

Wykonywany jest również masaż wibratorem logopedycznym, ponieważ u chłopca notuje się dużą nadwrażliwość w sferze orofacjalnej oraz przetrwały odruch kąsania, który negatywnie wpływa na rozwój prawidłowego gryzienia.

-        nauka picia z kubeczka – poprzez kontrolę żuchwy, szeregu ćwiczeń na mięsień okrężny ust,

-        na prośbę mamy, z uwagi na spożywanie zbyt małych ilości płynów przez Filipka, proponuję dziecku podczas zajęć picie wody (Miś Mioduś ze słomką) - chłopiec bardzo chętnie uczestniczy w tym zadaniu,

-        gimnastyka buzi i języka – zabawy usprawniające aparat mowy,

-        kąpiel słowna – wzbogacanie słownika biernego i czynnego – książeczki z serii „Kocham czytać” (Filipek bardzo je lubi),

-        „czytanie” samogłosek,

-        wypowiadanie sylab otwartych i zamkniętych,

-        ćwiczenia umiejętności nazywania, rozróżniania, klasyfikowania i uogólniania.

 

Terapia psychopedagogiczna:

-        usprawnianie motoryki małej - składanie pociętego obrazka,

-        dopasowywanie sylab i samogłosek,

-         zabawy z klockami – układanie pociągu, wierzy itd.,

-        nauka kolorów,

-        dopasowywanie takich samych elementów,

-        układanie klocków wg podanego wzoru,

-        otwieranie i zamykanie pudełek,

-        dopasowywanie cieni,

-        układanie zabawkowych serii – wkładanie kubków mniejszych do większych, nakładanie małych kółek na patyczek itd.,

-        nauka rysowania na dużej tablicy – kółek, linii pionowych, poziomych itd.,

-        nawlekanie małych koralików, wrzucanie małych elementów do buteleczki.

 

Podsumowanie

Przypadek Filipa jest bardzo złożony. Jest to dziecko z wieloma problemami zdrowotnymi, w związku z czym znajduje się pod opieką poradni: neurologicznej, okulistycznej, metabolicznej, kardiologicznej, nefrologicznej, laryngologicznej i rehabilitacyjnej. Posiada orzeczenie o niepełnosprawności. Jest pod opieką Zespołu Wczesnego Wspomagania Rozwoju Dziecka oraz uczestniczy w zajęciach, prowadzonych przez prywatną placówkę Studio Terapii, gdzie od lutego 2011 roku uczęszcza na terapię SI, logopedyczną oraz psycho-pedagogiczną.

Obecnie (lipiec 2011), wymienione wyżej formy oddziaływań terapeutycznych przynoszą pożądane rezultaty.

W przeciągu 5 miesięcy intensywnej terapii, Filip poczynił ogromne postępy edukacyjne.

Progres rozwojowy dziecka przedstawia tabela nr 1.

 

Tab. 1

Obszar oddziaływań terapeutycznych

Luty 2011

Lipiec 2011

Lokomocja

(na poziomie 24 m-cy)

Pierwsze badanie - poziom 19 m-cy

-      Przesuwa się kilka kroków wzdłuż mebli

-      Chodzi trzymany za ręce

-      Raczkuje

-      Nie chodzi samodzielnie

-      Stojąc bez podparcia, chwieje się

 

-      Chodzi samodzielnie

-      Idzie i niesie piłkę, trzymając ją obiema rękami

-      Schyla się i podnosi coś z podłogi

-      Wspina się na kanapę i schodzi z niej

-      Wchodzi i schodzi ze schodów „krokiem dziecięcym”

-      W pozycji stojącej kopie piłkę

-      Sam wejdzie i zejdzie z huśtawki terapeutycznej

-      Jego ruchy są bardziej skoordynowane, sprawniej porusza się

-      Zdecydowanie poprawiło się czucie swojego ciała a także planowanie ruchu

Sprawność manualna

(na poziomie 34 m-cy)

Pierwsze badanie - poziom 27 m-cy

-     Nakłada dwa krążki na oś piramidy

-     Wkłada niezgrabnie sznurek w otwór koralika

 

-     Zakręca i odkręca buteleczkę

-     Kręci korbką katarynki

-     Nawleka koralik

-     Rysuje spiralę

-     Buduje wieżę z kilku kostek

-     Coraz sprawniej dopasowuje do układanki brakujące elementy

-     Ruchy dłoni i palców stały się bardziej precyzyjne

Wiek percepcji

(na poziomie 31 m-cy)

Pierwsze badanie - poziom 23 m-cy

-     Znajduje przedmiot schowany pod kubkiem

-     Kładzie pokrywkę na puszkę

-     Wskazuje przedmioty palcem

-     Wkłada mniejsze foremki do większych

-     Umieszcza figury we wkładankach

-     Buduje szereg z pięciu kostek wg wzoru

-     Klasyfikuje wg koloru

-     Nazywa kolory

Mowa czynna

(na poziomie 32 m-cy)

Pierwsze badanie - poziom 26 m-cy

-     Używa słów „mama”, „tata” dla określenia osób

-     Wypowiada dwa sensowne słowa

-     Zapytany nazywa przedmiot „po swojemu”

 

-     Wypowiada dwuwyrazowe zdania w języku dziecięcym

-     Nazywa przedmioty oraz wybrane czynności

-     Używa swojego imienia, gdy mówi o sobie

-     Mowa dużo bardziej zrozumiała dla otoczenia

-     Duży wzrost słownictwa czynnego

-     Dużo powtarza

Mowa bierna

(na poziomie 28 m-cy)

Pierwsze badanie - poziom 20 m-cy

-     Reaguje na zakazy i nakazy

-     Wykonuje polecenie: „chodź tu” lub „daj mi”

-     Zapytany, szuka przedmiotu, którym się bawi, szuka jedzenia

-     Pokazuje i patrzy na określone części ciała

-     Rozumie słowo „otwierać” i otwiera puszkę

-     Wykonuje polecenie: „podnieś piłkę i połóż ją na stole”

-     Pokazuje i patrzy na obrazki

-     Rozumie słowo „zimny” i „duży”

Dojrzałość społeczna

(na poziomie 26 m-cy)

Pierwsze badanie - poziom 21 m-cy

-     Naśladuje gest „pa-pa”

-     Toczy piłkę (siedząc) w kierunku mamy

-     Naśladuje wybrane czynności domowe

-     Pomaga sprzątać zabawki

-     Spełnia wybrane proste polecenia, dotyczące codziennych sytuacji domowych

-     Przez krótki czas pozostaje sam u znajomych

-     Poproszony, wyrzuci śmieci do kosza

-     Spontanicznie wchodzi w rolę opiekuna maskotki

-     Próbuje pocieszać, jeśli ktoś jest smutny

Samodzielność

/na poziomie 26 m-cy/

Pierwsze badanie poziom 21 m-cy

-     Pijąc z kubka oblewa się – nie potrafi pić z kubeczka

-     Zdejmuje sobie czapkę z głowy

 

-     Sam trzyma kubek podczas picia, nie oblewając się

-     Nabija jedzenie na widelec

-     Pod strumieniem wody pociera rękę o rękę

-     Miesza łyżeczką w kubeczku

-     Wyciera sobie pobieżnie ręce

-     Próbuje zdejmować sobie kurtkę

 

Filipek w trakcie zajęć zaskakuje stale nowymi umiejętnościami i zdolnościami. Praca z nim to jednocześnie duże wyzwanie terapeutyczne i przyjemność. Współpraca z całą rodziną jest wspaniała. Rodzice dziecka bardzo skrupulatnie stosują się do zaleceń, dużo z chłopcem pracują w domu, na bieżąco omawiamy kwestie, związane z przebiegiem terapii oraz z planami na przyszłość. Dotychczasowe doświadczenia, które przedstawiłam w skrócie w niniejszym artykule, pozwalają mi wierzyć w dalszy progres rozwojowy dziecka, a także dają mi nadzieję na czerpanie radości z obserwowania postępów Filipa.

 

Podziękowania

Wyrazy wdzięczności należą się rodzicom Filipa. Bez ich zgody nie powstałaby ta praca, która stała się inspiracją dla mnie do dalszego zgłębiania wiedzy na temat zespołów genetycznych oraz do pomagania chorym dzieciom.

 

Literatura:

1.      Giers, M. (2011). Zespół Williamsa. Gdańsk: Harmonia Universalis

2.      Goddard, S. (2006). Harmonijny rozwój dziecka. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne

3.      Hellbrugge, T. (1994). Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa – pierwszy rok życia. Kraków: Antykwa na zlecenie: Towarzystwa Krakowskiego Ośrodka Rehabilitacji Wieku Rozwojowego

4.      Hellbrugge, T. (1995). Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa – drugi i trzeci rok życia. Kraków: Antykwa na zlecenie: Towarzystwa Krakowskiego Ośrodka Rehabilitacji Wieku Rozwojowego

5.       Mass, V. (1998). Uczenie się przez zmysły. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne

6.      Odowska-Szlachcić, B. (2010). Metoda Integracji Sensorycznej – we wspomaganiu rozwoju mowy u dzieci z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego. Gdańsk: Harmonia

7.      Odowska-Szlachcić, B. (2010). Terapia Integracji Sensorycznej – ćwiczenia usprawniające bazowe układy zmysłowe i korygujące zaburzenia planowania motorycznego – zeszyt 1. Gdańsk: Harmonia

8.      Odowska-Szlachcić, B. (2011). Terapia Integracji Sensorycznej – strategie terapeutyczne i ćwiczenia stymulujące układy: słuchowy, wzrokowy, węchu i smaku oraz terapia światłem i kolorami – zeszyt 2. Gdańsk: Harmonia

9.      Stecko, E. (2010). Neurologopedyczne studia przypadków. Warszawa: Wydawnictwo ES